«بررسي آيات سوره فرقان براساس تعريف دوركيم از دين»
قبل از پرداختن به آيات اين سوره و براي تطابق آيات با تعريف دوركيم ابتدا لازم است تعريف وي از دين را بيان نماييم: «دين يك نظام منسجمي از عقايد و اعمال مرتبط با امور قدسي و امور غيرقدسي است. اين اعتقادات و اعمال در اجتماعي اخلاقي به نام معبد معتقدان را يگانه ميسازد. همه اديان بين امور قدسي و دنيوي تمايز قائلاند». براي راحتتر شدن كار، اركان اين تعريف را بيان ميكنيم: 1)نظامي از عقايد و اعمال كه به دو دسته قدسي و غيرقدسي تقسيم ميشوند. 2)اجتماع معتقدان در معبد.
در ابتدا بايد گفت كه اين سوره به تقسيمبندي انسانها به دو دسته كافر و مشرك، و مؤمن ميپردازد و عقايد و اعمال هركدام از آنها را شرح ميدهد. آنها كه اعمال و عقايدشان گرايش به امور غيرقدسي و دنيوي دارد و دنيا را هدف قرار دادهاند، كافران و مشركاناند و آنهايي كه گرايش به اعمال قدسي و معنوي دارند و به فكر زندگي جاويدان آخرت هستند، مؤمناناند. در ابتدا به بررسي عقايد و اعمال مشركان و ارتباط اين اعمال با امور غيرقدسي ميپردازيم.
در ابتداي اين سوره خداوند به شرح حال مشركان و بتپرستان ميپردازد و اعمال آنان را بدينگونه تشريح مينمايد: آنان به جاي خداوند احد، خداياني گرفتهاند كه نه چيزي ميآفرينند و نه سود و ضرري براي آنها دارند و نه متضمن حيات و رستاخيزي جاوداناند. اينها مشركان هستند كه فقط به اميال دنيوي خود ميپردازند. گروه ديگر كافران هستند كه اعمالشان بدين شرح است: آنان پيامبر و كتابش را دروغ پنداشتند و به آن بهتان زدند و ميگفتند كه اينها افسانههاي پيشينيان است. عقايد پوچ آنان اين بود كه پيامبر چرا مثل ساير مردم زندگي ميكند؟ او مانند بقيه در بازار راه ميرود، غذا ميخورد، ازدواج ميكند و... پس با ما فرقي ندارد. چرا ما فرشته وحي را نميبينيم؟ چرا خداي او را نميبينيم؟ كافران رستاخيز را نيز تكذيب ميكردند و اينها همه عقايد آنها است كه در ارتباط با امور دنيوي است و براي مقدسات و معنويات و وحدانيت خدا ارزشي قائل نبودند. اين دو دسته(كافران و مشركان) در معبدهايشان و بتخانههايشان جمع ميشدند و با توسل به امور دنيوي كه ساخته دست خودشان بود سعي ميكردند كه با اين خدايان رابطه روحاني برقرار كنند، غافل از اينكه آن بتها عروسكاني بيش نبودند و واقعيت اين بود كه آنان هواي نفس خود را معبود خود گردانيده بودند. اينها نظام اعمال و عقايد كافران است كه از نظر آيات اين سوره آنها هميشه همدست شيطاناند.
اكنون به نظام عقايد و اعمال مؤمنان ميپردازيم. مؤمنان هم امور دنيوي را دارند و هم امور قدسي و معنوي را. آنان براي رسيدن به قرب الهي و براي پرداختن به امور قدسي، از امور دنيوي به عنوان ابزار استفاده ميكنند. در اينجا خلاصهوار عقايد و اعمال آنها را بررسي ميكنيم. مهمترين شاخصهاي كه براي امور دنيوي مؤمنان(امور دنيوي دين) به آن پرداخته شده است كه مؤمنان از آن در جهت رسيدن به كمال معنوي استفاده ميكنند، مسئله انفاق است كه ميفرمايد مؤمنان نه ولخرجاند و نه تنگدست و بخيل. آنان به وسيله انفاق به مشكلگشايي و گرهگشايي ميپردازند. تفكر در آيات و نشانههاي الهي همچون: خلقت شب و روز، خلقت بادها و آبها، خلقت آسمانها و زمين از اعتقادات مؤمنين است كه در ارتباط با امور قدسي است. مؤمنان در زمين بهصورت كريمانه و بزرگوارانه زندگي ميكنند و راه ميروند و هنگام برخورد با لغوي با ملايمت و عطوفت از آن ميگذرند و نسبت به جاهلان صبوراند. مؤمنين كسانياند كه در عقايد خود شرك راه نميدهند، آنان در صحنه اجتماع حضور دارند و قتل نفس و زنا نميكنند، گواهي دروغ نميدهند و وقتي آيات خدا بر آنان خوانده ميشود خود را به كري و كوري نميزنند. آنان از خدا خانوادهاي را تقاضا ميكنند كه مايه روشني چشمشان باشد و در ارتباط با امور قدسي از خدا ميخواهند كه آنان را پيشواي پرهيزگاران گرداند. در تمامي اين صفات و اعمال انعكاسي از امور قدسي و غيرقدسي ديده ميشود ولي فرق مؤمنين با مشركين اين است كه مؤمنين از امور غيرقدسي و دنيايي براي رسيدن به امور قدسي و معنوي استفاده ميكنند و امور دنيوي نقش ابزاري دارد در صورتي كه اين امور براي مشركان هدف است.
تأكيد دوركيم بر اجتماع كه كانون رويكرد اوست در آيات مربوط به اعمال مؤمنين به خوبي مشهود است. مهمترين دليل اين است كه تمامي اعمال و رفتار مؤمنان كه در بالا ذكر شد به صورت جمع آمده است: والّذينَ إذا أنفَقوُا...، و عِبادُ الرّحمن الّذينَ يَمشُون...، والّذينَ لايَدعوُنَ مَعَ اللهِ إلهاً آخَر...، اولئكَ يُجزَونَ الغُرفَه... .
نوشته شده توسط: سيدعليرضا تقوي
